Ga naar inhoud
Digitale Encyclopedie van Mierlo
Deel I – De oorsprong van Mierlo
De geschiedenis van Mierlo begint duizenden jaren voordat de naam Mierlo voor het eerst in geschreven bronnen verschijnt. Archeologische vondsten, het landschap en historische documenten laten zien hoe het gebied zich ontwikkelde van een leefomgeving van jagers en verzamelaars tot een middeleeuwse gemeenschap.
In dit eerste deel volgen we die ontwikkeling vanaf de prehistorie tot het ontstaan van Mierlo als herkenbaar dorp.
1. Historie van Mierlo
Van prehistorisch landschap tot modern dorp
Mierlo heeft een geschiedenis die veel ouder is dan de naam van het dorp zelf. Lang voordat er sprake was van een dorp, gemeente, kerk of heerlijkheid, trokken mensen door het gebied dat tegenwoordig tot Mierlo en de omliggende plaatsen behoort.
Volgens historisch en archeologisch onderzoek gaat menselijke aanwezigheid in het gebied terug tot ongeveer 10.000 jaar voor Christus. Het landschap zag er toen totaal anders uit dan tegenwoordig. Van het huidige Mierlo als dorp was uiteraard nog geen sprake.
Van jagers naar boeren
In de prehistorie veranderde de manier waarop mensen in het landschap leefden. Jagers en verzamelaars maakten uiteindelijk plaats voor gemeenschappen die landbouw en veeteelt bedreven.
Vooral de late bronstijd en vroege ijzertijd zijn voor Mierlo interessant. In het gebied van het huidige Luchen zijn sporen aangetroffen die wijzen op bewoning tussen ongeveer 1050 en 500 voor Christus.
De vroege middeleeuwen
Ook na de Romeinse periode bleef het gebied bewoond. Uit de Merovingische periode zijn onder andere een zwaard, een mes en andere grafvondsten bekend.
In de Karolingische periode zijn eveneens bewonings- en begravingssporen aangetroffen. Rond de huidige Heilige Luciakerk zijn bijvoorbeeld menselijke graven gevonden die wijzen op een zeer oude gebruiksgeschiedenis van deze locatie.
Het ontstaan van Mierlo
Het is belangrijk onderscheid te maken tussen menselijke bewoning en Mierlo als herkenbare gemeenschap. Mensen woonden duizenden jaren in het gebied voordat de naam Mierlo in geschreven documenten voorkwam.
In middeleeuwse documenten komen verschillende schrijfwijzen voor, waaronder Merloe, Mierle en Myerle.
De heerlijkheid Mierlo
Tijdens de middeleeuwen ontwikkelde Mierlo zich tot een heerlijkheid. De Heren van Mierlo bezaten bestuurlijke, juridische en economische rechten over het gebied.
In 1232 kreeg Mierlo het recht om een jaarmarkt te houden. Dit vormt een aanwijzing dat Mierlo in de dertiende eeuw al een herkenbare regionale gemeenschap was.
Van heerlijkheid naar gemeente
Aan het einde van de achttiende eeuw kwam een einde aan de oude heerlijkheidsstructuur. In de negentiende eeuw ontwikkelde Mierlo zich verder als zelfstandige gemeente.
Landbouw, thuisweverij, textiel, kersenteelt, handel en later industrie bepaalden voor een belangrijk deel het economische leven.
De twintigste eeuw
In 1921 werd Mierlo getroffen door de grote brand in de Marktstraat, waarbij tientallen woningen verloren gingen.
Na de Tweede Wereldoorlog groeide Mierlo sterk. Nieuwe woningen, infrastructuur en voorzieningen veranderden het traditionele dorpsbeeld.
In 1968 werd Mierlo-Hout onderdeel van Helmond. In 1995 volgde Brandevoort. Op 1 januari 2004 fuseerde de zelfstandige gemeente Mierlo met Geldrop tot de gemeente Geldrop-Mierlo.
Mierlo vandaag
Het huidige Mierlo is het resultaat van duizenden jaren menselijke aanwezigheid en landschappelijke verandering. De geschiedenis leeft voort in monumenten, natuurgebieden, straatnamen, archeologische vindplaatsen, verenigingen en tradities.
2. Het landschap van Mierlo
De natuurlijke basis van het dorp
Wie de geschiedenis van Mierlo wil begrijpen, moet ook naar het landschap kijken. Zandgronden, beekdalen, heidevelden, bossen, natte gebieden en landbouwgronden bepaalden eeuwenlang waar mensen woonden en hoe zij hun bestaan opbouwden.
Hoog en droog
Hoger gelegen zandgronden waren aantrekkelijk voor bewoning omdat zij relatief droog waren. Lagere gronden waren vochtiger en werden onder andere gebruikt als grasland en voor andere landbouwdoeleinden.
Ook de omgeving van de huidige Luciakerk ligt op een relatief hoog gedeelte van het landschap.
Water en beekdalen
De lagere beekdalgebieden vormden een belangrijk onderdeel van het historische landbouwsysteem. Water bepaalde waar grasland, akkers en nederzettingen konden ontstaan.
Gebieden als ’t Sang en Goorkens herinneren nog aan dit natte cultuurlandschap.
De heide
Heide was vroeger geen nutteloos of leeg landschap. Schapen graasden er en de heide leverde materiaal voor het landbouwbedrijf.
De mest van dieren werd gebruikt om akkers vruchtbaarder te maken. Hierdoor ontstond een eeuwenoude economische kringloop.
Heide → schapen → mest → akkers → voedsel
Van heide naar bos
Vanaf de negentiende eeuw werden verschillende heidegebieden ontgonnen of bebost. Productiebos kreeg economische waarde door de vraag naar hout.
Hierdoor ontstond een deel van het huidige karakter van de Mierlose bossen en Molenheide.
Landschap en textiel
Ook de textielgeschiedenis heeft indirect een relatie met het landschap. Schapen leverden wol en thuiswevers maakten stoffen. Later ontwikkelde zich een machinale textielindustrie.
Landschap en kersen
De landbouwgronden rondom het dorp werden eveneens gebruikt voor fruitteelt. De Mierlose Zwarte kers groeide uiteindelijk uit tot een belangrijk symbool van Mierlo.
3. De prehistorie van Mierlo
Mierlo voordat Mierlo bestond
De oudste geschiedenis van het gebied kennen we niet uit geschreven documenten, maar uit archeologische vondsten.
Menselijke aanwezigheid in de regio gaat terug tot ongeveer 10.000 voor Christus.
Jagers en verzamelaars
Aan het einde van de laatste ijstijd trokken kleine groepen jagers en verzamelaars door het gebied. Zij volgden wild en maakten gebruik van vuurstenen werktuigen.
De zogenaamde Ahrensburgcultuur is uit de omgeving bekend door archeologische vindplaatsen en vuurstenen voorwerpen.
Van rondtrekken naar vaste bewoning
In de duizenden jaren daarna veranderde het bestaan. Landbouw en veeteelt maakten permanente of langdurige nederzettingen mogelijk.
Bronstijd en ijzertijd
In het gebied van het huidige Luchen zijn sporen aangetroffen die dateren uit de late bronstijd en vroege ijzertijd.
Vanaf de ijzertijd worden archeologische sporen van langdurige bewoning duidelijker.
4. De Venus van Mierlo
Het mysterieuze danseresje uit de prehistorie
De zogenaamde Venus van Mierlo behoort tot de bekendste archeologische voorwerpen uit de omgeving.
Er moet direct een belangrijke historische correctie worden gemaakt: de steen werd niet in Mierlo zelf gevonden, maar bij Geldrop.
Daarom wordt het object ook wel het Danseresje van Geldrop genoemd.
De vondst
De steen werd in 1961 gevonden. Het gaat om een kleine steen waarop een gestileerde menselijke figuur is ingekrast.
De afbeelding wordt vaak geïnterpreteerd als een vrouwelijke figuur of dansend meisje.
Een gebruiksvoorwerp
De steen lijkt oorspronkelijk te zijn gebruikt als klopsteen of retouchoir bij het bewerken van vuursteen.
Dat betekent dat de afbeelding mogelijk op een alledaags voorwerp werd aangebracht.
Hoe oud is de Venus?
De vondst wordt in verband gebracht met de laat-paleolithische Ahrensburgcultuur en kan, wanneer de datering en interpretatie juist zijn, meer dan 11.000 jaar oud zijn.
Discussie over de authenticiteit
Over de authenticiteit van de gravure bestaat wetenschappelijke en historische discussie.
Daarom moet niet zonder voorbehoud worden geschreven dat het object bewezen een van de oudste kunstvoorwerpen van Nederland is.
Waarom heet ze Venus van Mierlo?
De naam is een moderne verwijzing naar de beroemde Venus van Milo. Het betekent niet dat de prehistorische maker de Romeinse godin Venus wilde voorstellen.
5. De bronstijd en ijzertijd
Van rondtrekkende groepen naar landbouwgemeenschappen
Tijdens de bronstijd en ijzertijd veranderde het leven in het gebied rond Mierlo ingrijpend.
Mensen leefden steeds vaker in vaste nederzettingen, hielden vee, bewerkten akkers en gebruikten metalen werktuigen.
De bronstijd
Uit het Mierlose gebied zijn archeologische aanwijzingen bekend voor menselijke aanwezigheid en begraving uit de bronstijd.
In deze periode werd brons gebruikt voor wapens, werktuigen en sieraden.
De ijzertijd
Vanaf ongeveer 700 voor Christus worden de bewoningssporen in het Mierlose gebied duidelijker.
Nederzettingen bestonden uit boerderijen met akkers en terreinen voor veeteelt.
Luchen
Het huidige Luchen vormt een belangrijke archeologische locatie. Hier zijn bewoningssporen gevonden uit ongeveer 1050 tot 500 voor Christus.
Onder een moderne Mierlose woonwijk bevindt zich dus een landschap dat duizenden jaren geleden al door mensen werd gebruikt.
6. De Romeinse tijd
Mierlo in de invloedssfeer van het Romeinse Rijk
Tijdens de eerste eeuwen van onze jaartelling maakte Zuid-Nederland deel uit van de invloedssfeer van het Romeinse Rijk.
Voor Mierlo zijn geen aanwijzingen bekend voor een grote Romeinse stad, maar er zijn wel archeologische vondsten uit deze periode aangetroffen.
Romeinse voorwerpen
In en rond Mierlo zijn onder andere Romeinse aardewerkscherven en andere archeologische sporen gevonden.
Dergelijke vondsten laten zien dat bewoners toegang hadden tot goederen die deel uitmaakten van een groter Romeins economisch systeem.
Een agrarisch landschap
Het gebied rond Mierlo bleef waarschijnlijk vooral agrarisch. Verspreide boerderijen en nederzettingen maakten gebruik van akkers, weilanden, bossen en water.
7. De Merovingische periode
Mierlo in de vroege middeleeuwen
Na de Romeinse periode veranderde de politieke en maatschappelijke structuur van West-Europa ingrijpend.
In de zesde en zevende eeuw behoorde de regio tot de Frankische wereld, waarin de Merovingische vorsten een belangrijke rol speelden.
Een bijzonder graf
Bij archeologisch onderzoek in de omgeving van het latere Huize Bethanië werden bijzondere Merovingische vondsten gedaan.
Daarbij werden onder andere een ijzeren sax, een mes en andere voorwerpen gevonden.
Wat is een sax?
Een sax is een kort zwaard of lang mes dat in de vroege middeleeuwen veel werd gebruikt.
Wanneer een dergelijk wapen als grafgift werd meegegeven, kan dat iets zeggen over de status of rol van de overledene.
Handel en contacten
Ook glazen kralen en andere voorwerpen uit deze periode laten zien dat de bewoners van de regio niet volledig geïsoleerd leefden.
Zij maakten deel uit van handels- en contactnetwerken die veel groter waren dan het lokale gebied.
8. Mierlo ten tijde van Karel de Grote
De Karolingische periode
In de achtste en negende eeuw maakte het gebied deel uit van de Frankische wereld die onder de Karolingen sterk werd uitgebreid.
De bekendste heerser uit deze periode was Karel de Grote.
Archeologie bij de Luciakerk
Bij werkzaamheden rond de huidige Heilige Luciakerk werden in 2009 verschillende archeologische resten aangetroffen.
Daaronder bevonden zich:
- waterputten;
- sporen van bebouwing;
- vijftien menselijke graven;
- resten van houten grafkisten.
De graven
De graven waren grotendeels oost-west georiënteerd. Er werden veel minder grafgiften aangetroffen dan in verschillende oudere Merovingische graven.
Dat past bij veranderingen in religieuze en begrafenistradities tijdens de vroege middeleeuwen.
De omgeving van de kerk
De vondsten maken duidelijk dat de omgeving van de huidige kerk al zeer vroeg een belangrijke plaats binnen de lokale gemeenschap was.
9. Het ontstaan van het dorp Mierlo
Van verspreide bewoning naar dorpsgemeenschap
Er bestaat geen exact jaar waarin kan worden gezegd: vanaf vandaag bestaat Mierlo.
Het ontstaan van Mierlo was een proces dat zich over vele eeuwen voltrok.
De naam Mierlo
In middeleeuwse bronnen vinden we verschillende schrijfwijzen. Voorbeelden zijn:
- Merloe;
- Mierle;
- Myerle.
De vorm Merloe wordt onder andere in verband gebracht met het jaar 1256.
Wat betekent de naam?
De precieze oorsprong is niet definitief bewezen.
Een veelgebruikte verklaring verbindt het eerste deel van de naam met een nat of moerassig gebied en het achtervoegsel lo met bos of een open plek in een bos.
Een mogelijke betekenis zou daarmee ongeveer moeras bij een hoger gelegen bos kunnen zijn.
Een dorp van gehuchten
Mierlo bestond lange tijd uit verspreide boerderijen, gehuchten en andere bewoningskernen.
De kerk lag relatief centraal, maar de bebouwing vormde nog geen compacte dorpskern zoals tegenwoordig.
De eerste heren
Vanaf de twaalfde en dertiende eeuw wordt Mierlo steeds duidelijker herkenbaar als een heerlijkheid met een eigen lokale heer.
Roelof of Rover van Rode wordt traditioneel beschouwd als een van de eerste Heren van Mierlo.
De jaarmarkt van 1232
In 1232 kreeg Mierlo het recht een jaarmarkt te houden. Dit is een belangrijke aanwijzing voor de maatschappelijke en economische ontwikkeling van de nederzetting.
10. Archeologie in Mierlo
De geschiedenis onder onze voeten
Een groot deel van de oudste geschiedenis van Mierlo is nooit opgeschreven.
Om die geschiedenis te reconstrueren zijn archeologische vondsten onmisbaar.
Een bodemarchief
Onder akkers, wegen, woningen en andere moderne bebouwing bevinden zich sporen van duizenden jaren menselijke aanwezigheid.
Die kunnen bestaan uit:
- vuurstenen werktuigen;
- aardewerk;
- paalgaten van boerderijen;
- waterputten;
- greppels;
- graven;
- wapens;
- sieraden;
- munten;
- funderingen.
Van steentijd tot middeleeuwen
Archeologische onderzoeken in en rondom Mierlo hebben materiaal opgeleverd uit meerdere perioden.
- Steentijd
- Bronstijd
- IJzertijd
- Romeinse periode
- Merovingische periode
- Karolingische periode
- Middeleeuwen
- Nieuwe tijd
Luchen
Bij archeologisch onderzoek in Luchen zijn onder andere sporen van prehistorische bewoning gevonden.
Huize Bethanië
De omgeving van Bethanië leverde belangrijke Merovingische vondsten op, waaronder een sax en andere grafvoorwerpen.
De Luciakerk
Rond de huidige kerk zijn onder meer menselijke begravingen, waterputten en andere bewoningssporen aangetroffen.
Het oude grondgebied van Mierlo
Bij archeologisch onderzoek naar de geschiedenis van Mierlo moet niet alleen naar de huidige dorpsgrenzen worden gekeken.
Ook delen van het historische Mierlo, waaronder gebieden die nu bij Helmond horen zoals Mierlo-Hout en Brandevoort, bevatten belangrijke archeologische vindplaatsen.
Waarom archeologie belangrijk blijft
Iedere nieuwe bouwontwikkeling kan onbekende resten uit het verleden aan het licht brengen.
Archeologie is daarom geen afgerond hoofdstuk. Nieuwe vondsten kunnen het verhaal van Mierlo verder aanvullen of bestaande ideeën veranderen.
Tijdlijn – De oorsprong van Mierlo
Jagers en verzamelaars leven in de regio.
Gebruik van vuursteen en tijdelijke kampplaatsen.
Bewonings- en begravingssporen in het gebied.
Bewoningssporen rond het huidige Luchen.
Steeds duidelijker permanente landbouwgemeenschappen.
Bewoning en contacten met de bredere Romeinse economische wereld.
Merovingische bewoning en begravingen.
Grafvondsten waaronder een sax in de omgeving van Bethanië.
Karolingische periode.
Begravingen en bewoningssporen rond de huidige Luciakerk.
Mierlo ontwikkelt zich steeds duidelijker als gemeenschap.
Mierlo krijgt het recht een jaarmarkt te houden.
De schrijfwijze Merloe komt in historische documentatie voor.
Ontwikkeling van de heerlijkheid Mierlo.
Bronnen en verder lezen
- Heemkundekring Myerle
- Canon van Mierlo
- Erfgoed Brabant Verhalen
- Brabants Historisch Informatie Centrum
- Archeologische rapportages betreffende Mierlo, Luchen, Bethanië en de omgeving van de Heilige Luciakerk.
